Rośliny miododajne tabela: gatunki, kwitnienie i zastosowanie

Masz ogród i chcesz, by pszczoły zaglądały do niego codziennie? Z tego tekstu dowiesz się, jak czytać tabelę roślin miododajnych i wybrać najlepsze gatunki. Poznasz też ich kwitnienie i zastosowanie w ogrodzie oraz na plantacjach.

Co oznacza wydajność miodowa roślin?

Wydajność miodowa to liczba kilogramów modelowego miodu, jaką można uzyskać z 1 ha dobrze rosnącej rośliny. Ten parametr opiera się na ilości cukrów w nektarze oraz liczbie kwiatów przypadających na jednostkę powierzchni. Dzięki temu pszczelarz lub ogrodnik może porównać różne gatunki, nawet jeśli kwitną w innych terminach.

W normie PZN 1999 przyjęto, że miód ma około 20% wody. Dlatego do masy cukrów dolicza się 25% wody, a wynik podaje w kilogramach na hektar. Taki zapis pozwala przeliczyć ilość samego nektaru na realny plon miodu w pasiece. Dla amatora brzmi to skomplikowanie, ale dla naukowców z ośrodków w Skierniewicach, Puławach i Lublinie to codzienna praca.

Jak badana jest wydajność miodowa?

Żeby wyznaczyć wydajność miodową, najpierw określa się ilość cukrów wydzielanych przez jeden kwiat w ciągu całego jego życia. Potem liczy się liczbę kwiatów przypadających na 1 ha uprawy. Połączenie tych danych pozwala oszacować, ile nektaru pszczoły mogą zebrać z hektara pola czy dużego ogrodu.

Takie pomiary wymagają precyzyjnych urządzeń laboratoryjnych. Dlatego w warunkach domowych nie da się samodzielnie policzyć wydajności dowolnej rośliny. Warto oprzeć się na opracowaniach naukowych, które podają gotowe wartości dla wielu gatunków. Dzięki temu wiadomo, że np. przegorzan (Echinops) lub trędownik bulwiasty (Scrophularia nodosa) osiągają nawet około 700 kg miodu z 1 ha.

Wydajność miodowa to modelowa ilość miodu z hektara, wyliczona na podstawie cukrów w nektarze oraz liczby kwiatów na danej powierzchni.

Jak czytać tabelę roślin miododajnych?

Tabela roślin miododajnych porządkuje informacje, które na pierwszy rzut oka trudno zapamiętać. Zawiera nie tylko nazwy gatunków, ale też okres kwitnienia, wydajność miodową, wydajność pyłkową oraz informację, czy dana roślina jest uprawna, czy raczej dzika. Dla rolników pojawia się także oznaczenie roślin zaliczanych do obszarów EFA.

Takie zestawienie przydaje się każdemu, kto planuje pożytki dla pszczół. Pszczelarz może dzięki tabeli dobrać rośliny tak, aby rodziny pszczele miały pożywienie od wiosny do jesieni. Ogrodnik łatwiej łączy rośliny ozdobne z ziołami oraz krzewami owocowymi, które przyciągają zapylacze. Z kolei rolnik widzi, które uprawy dają dodatkowy pożytek miodny, jak gryka, rzepak, lucerna czy wyka.

Jakie informacje zawiera tabela?

Typowa tabela roślin miododajnych składa się z kilku powtarzających się kolumn. Każda z nich odpowiada na inne pytanie ogrodnika, pszczelarza albo rolnika. Dzięki temu jeden rzut oka wystarczy, by ocenić, czy dany gatunek pasuje do konkretnego miejsca.

Najczęściej w tabeli znajdziesz takie dane jak:

• nazwa polska i łacińska rośliny,
• typ rośliny, na przykład drzewo, krzew, bylina, zioło lub roślina jednoroczna,
• miesiące kwitnienia, z podziałem na wiosnę, lato i jesień,
• wydajność miodowa w kg/ha i czasem wydajność pyłkowa,
• informację, czy roślina wchodzi w skład wykazów EFA,
• uwagi, na przykład czy roślina lepiej rośnie na glebach suchych lub wilgotnych.

Takie zestawienie przydaje się nie tylko w dużych pasiekach. Również właściciel małego ogrodu może na jego podstawie dobrać kilka roślin, które realnie wspomogą zapylacze w okolicy.

Od czego zależą podane wartości?

W tabelach zwykle pojawia się przedział wydajności miodowej, a nie jedna liczba. To efekt badań w różnych lokalizacjach i na różnych glebach. W Polsce ważne pomiary prowadzono między innymi w Skierniewicach, Puławach i Lublinie, na glebach bielicowych oraz lessowych.

Na wynik wpływają także warunki pogodowe, nastrój rodzin pszczelich, a nawet lokalne zanieczyszczenia powietrza. Dlatego rolnik czy ogrodnik może potraktować wartości z tabeli jako dobry punkt odniesienia, a nie obietnicę konkretnego plonu. Mimo to informacja, że np. nawłoć (Solidago) lub facelia (Phacelia) gwarantują wysokie pożytki, pozwala podejmować bardziej świadome decyzje przy planowaniu zasiewów.

Najważniejsze gatunki z tabeli roślin miododajnych

W ogromnym wykazie roślin miododajnych znajdują się drzewa, krzewy, byliny, zioła, a także typowe rośliny uprawne. Wśród nich da się jednak wskazać grupę gatunków o bardzo wysokiej wydajności, często powyżej 300–700 kg miodu z 1 ha. To właśnie one tworzą trzon wielu pożytków w pasiekach towarowych.

Poniższa tabela zbiera wybrane rośliny z podanymi w źródłach wartościami wydajności miodowej oraz przykładowym zastosowaniem w ogrodzie lub gospodarstwie:

Drzewa i krzewy liściaste

W tabelach roślin miododajnych bardzo mocno wyróżnia się grupa drzew i krzewów. Należą do niej między innymi lipa (Tilia), robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia), różne gatunki klonów (Acer), a także liczne krzewy z rodzaju irga (Cotoneaster). Ich kwiaty często pojawiają się w okresie, gdy roślin jednorocznych jest jeszcze niewiele.

Dla pszczół szczególnie cenne są: lipa drobnolistna (Tilia cordata) i lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos) z wydajnością około 200 kg/ha, a także świecznica Tetradium daniellii, która osiąga około 260 kg/ha. Warto wymienić też krzewy, jak śnieguliczka biała (Symphoricarpos albus) z wynikiem około 190 kg/ha czy irga błyszcząca (Cotoneaster lucidus) z wydajnością miodową około 300 kg/ha. Część z nich to znane rośliny ozdobne, które bez trudu wkomponujesz w żywopłot lub rabatę.

Byliny i zioła miododajne

Drugą bardzo bogatą grupę stanowią byliny i zioła. W wykazach znajdziesz między innymi oregano (Origanum vulgare), hyzop (Hyssopus officinalis), tymianek (Thymus vulgaris), macierzanki, lawendę, jeżówki (Echinacea) oraz wiele gatunków rozchodników (Sedum). Te rośliny są trwałe i zwykle nie wymagają skomplikowanej pielęgnacji.

Niektóre z nich wyróżniają się bardzo wysoką wydajnością. Oregano daje około 500 kg/ha, hyzop około 400 kg/ha, a nawłoć mieszańcowa (Solidago hybrida) około 400 kg/ha z dodatkiem nawet 200 kg/ha pyłku. Z kolei bluszcz pospolity (Hedera helix) dostarcza ponad 300 kg/ha i stanowi cenny, jesienny pożytek dla pszczół w miastach, gdzie często porasta mury i ogrodzenia.

Ważne rośliny miododajne to nie tylko te o najwyższej wydajności, ale też takie, które wypełniają luki w sezonie kwitnienia.

Jak dobrać rośliny miododajne do ogrodu?

Dobór roślin miododajnych do ogrodu zaczyna się od jednego pytania. Czy chcesz zapewnić pszczołom pożytek przez cały sezon, czy zależy ci tylko na jednym, bardzo obfitym terminie? Od odpowiedzi zależy, czy postawisz głównie na byliny, czy raczej na drzewa i krzewy.

W małych ogrodach najlepiej sprawdza się mieszanie różnych form. Drzewa dają mocne pożytki w krótkim czasie, natomiast byliny i zioła dłużej utrzymują ciągłość nektaru. Dlatego coraz popularniejsze są mieszanki nasion roślin miododajnych, łączące gatunki jedno i wieloletnie, jak facelia, wyka, esparceta, macierzanka czy przegorzan.

Planowanie ciągłości kwitnienia

Żeby pszczoły nie miały w sezonie „dziur pożytkowych”, warto rozłożyć kwitnienie od wczesnej wiosny do późnej jesieni. Najłatwiej zrobić to, dzieląc rośliny na kilka grup i wybierając po kilka gatunków z każdej z nich:

• wczesnowiosenne, na przykład śnieżyczka przebiśnieg, krokusy, podbiał pospolity, mniszek lekarski,
• wiosenne drzewa i krzewy, czyli wierzby, śliwy, wiśnie, jabłonie, klony oraz porzeczki i agrest,
• letnie byliny i zioła, jak facelia, jeżówka, oregano, hyzop, macierzanka, kocimiętka i pysznogłówka,
• późnoletnie i jesienne rośliny, na przykład nawłoć, wrzos, bluszcz pospolity, rożnik przerośnięty czy zimowit jesienny.

Taki podział ułatwia planowanie rabat. Dzięki temu nawet niewielka przestrzeń przy domu może stać się stabilnym źródłem pożytku dla pszczół miodnych, trzmieli i dzikich zapylaczy.

Dobór do warunków glebowych

Nie każda roślina miododajna dobrze rośnie na każdej ziemi. Inne gatunki sprawdzą się na glebach suchych i piaszczystych, a inne na ciężkich i wilgotnych. W odpowiedzi na te potrzeby powstały gotowe mieszanki, na przykład Byliny na gleby suche oraz Byliny na gleby wilgotne, które skupiają rośliny dobrze znoszące dane warunki.

Jeśli wolisz samodzielnie dobrać gatunki, możesz podzielić rośliny miododajne właśnie pod kątem rodzaju gleby:

• gatunki na gleby suche, jak kocimiętka, lawenda, hyzop, rozchodniki, rokitnik pospolity i niektóre odmiany budlei,
• rośliny na gleby wilgotne, na przykład trędownik bulwiasty, wierzbówka kiprzyca, rośliny z rodzaju Salix oraz część hortensji i tawuł,
• gatunki tolerujące szeroki zakres warunków, jak facelia, gryka, rzepak, ogórecznik lekarski czy nagietek,
• rośliny cieniolubne i półcieniolubne, w tym miodunka, bluszcz pospolity, pierwiosnek i niektóre dzwonki.

Dobre dopasowanie roślin do gleby ogranicza konieczność podlewania i nawożenia. Rośliny rosną zdrowo, a pszczoły mogą liczyć na stały dostęp do nektaru i pyłku.

Rośliny miododajne a przepisy i programy rolne

Dla rolników rośliny miododajne to nie tylko pożytek dla pszczół, ale też element systemu wsparcia. W instrukcjach dotyczących obszarów EFA wyróżnia się dwa wykazy. Wykaz nr 1 obejmuje rośliny typowo uprawne, natomiast wykaz nr 2 pozostałe gatunki miododajne, w tym wiele bylin i roślin dzikich.

Rośliny uprawne nie powinny całkowicie zdominować nasadzeń z innymi gatunkami. W praktyce oznacza to, że obok rzepaku, gryki czy lucerny warto wysiewać także rośliny z mieszanek wielogatunkowych. Więcej informacji na ten temat publikują Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz ARIMR, opisując, jak łączyć pożytek miodny z wymaganiami programów rolno–środowiskowych.

Nawet niewielki pas roślin miododajnych przy polu lub ogrodzie może pomóc pszczołom, które potrafią dolecieć po pokarm na odległość 3–5 km.