Kiedy siać bobik? Poradnik siewu i pielęgnacji

Planujesz wysiew bobiku i zastanawiasz się, kiedy zrobić to najlepiej, żeby nie stracić plonu? Z tego poradnika dowiesz się, jak wybrać termin siewu, przygotować glebę i prowadzić pielęgnację. Zebrane tu wskazówki pomogą ci ustawić bobik na stałe w zmianowaniu i wycisnąć z pola naprawdę dużo białka.

Dlaczego warto uprawiać bobik?

W ostatnich latach udział roślin bobowatych w zasiewach w Polsce rośnie, bo rolnicy szukają sposobu na poprawę gleby i uniezależnienie się od drogich śrut sojowych. Bobik szczególnie się tu wyróżnia, bo ma wysoki potencjał plonowania, a jednocześnie działa jak naturalny „spulchniacz” i nawóz. Dobrze zaplanowana plantacja potrafi dać 3–5 t/ha nasion, a po zbiorze zostawia w glebie sporą ilość składników pokarmowych.

Na glebach zbyt długo obsiewanych zbożami obserwuje się zakwaszenie, spadek aktywności mikroorganizmów, jednostronne wyczerpanie fosforu i potasu oraz nasilenie chorób podstawy źdźbła. Wprowadzenie bobiku do zmianowania przerywa ten „zbożowy ciąg”, ogranicza presję patogenów i poprawia strukturę gleby. W praktyce daje to wyższy i stabilniejszy plon pszenicy ozimej po bobiku.

Właściwości fitomelioracyjne

Bobik tworzy silny, palowy system korzeniowy dochodzący do 110 cm głębokości, a korzenie boczne są niemal tak długie jak główny. Tak rozbudowana sieć korzeni drenuje glebę, rozluźnia ją w głębszych warstwach i poprawia napowietrzenie. To szczególnie cenne na glebach ciężkich, które łatwo się zaskorupiają i mają problemy z przemakaniem.

Roślina potrafi pobierać składniki z trudno dostępnych związków i z głębszych poziomów profilu. Udostępnia w ten sposób fosfor i potas nieosiągalny dla zbóż, co widać potem w plonie roślin następczych. Po dobrym łanie bobiku pozostaje na 1 ha około 4–5 ton resztek pożniwnych zawierających mniej więcej 70 kg N, 20 kg P₂O₅ i 40 kg K₂O, które sukcesywnie wracają do obiegu.

Wartość paszowa

Nasiona bobiku mają zwykle 28–30% białka ogólnego o korzystnym składzie aminokwasowym. Białko dobrze uzupełnia śruty zbożowe, dlatego bobik świetnie sprawdza się w żywieniu świń, bydła i drobiu. Wiele gospodarstw wprowadza go do dawek, żeby ograniczyć zakup importowanej śruty sojowej.

Duże znaczenie zyskują odmiany niskotaninowe, których nasiona zawierają mało tanin skondensowanych. Takie nasiona są jaśniejsze, nie ciemnieją w przechowywaniu, a pasza jest lepiej pobierana przez zwierzęta. Odmiany samokończące z kolei dojrzewają szybciej i bardziej równomiernie, co ułatwia zbiór kombajnem.

Kiedy siać bobik?

Termin wysiewu to najważniejsza decyzja przy uprawie bobiku. Od kilku dni różnicy może zależeć liczba strąków i masy nasion, ale także odporność roślin na suszę i choroby. Bobik ma małe wymagania termiczne, a jednocześnie bardzo duże wymagania wodne, dlatego tak istotne jest „złapanie” wody po zimie.

Wymagania termiczne i wodne

Bobik zaczyna kiełkować już w temperaturze 1–2°C, co wyraźnie odróżnia go od wielu innych gatunków. Duże nasiona potrzebują jednak sporo wody do pęcznienia. Przyjmuje się, że jest to 170–180% masy nasion, więc wczesny termin siewu pozwala wykorzystać zapas wilgoci z opadów zimowych.

Rośliny w fazie siewki i kilku liści dobrze znoszą mróz. Bez okrywy śnieżnej są w stanie wytrzymać spadki temperatury do -7°C, a krótkotrwałe przymrozki nawet do -8 lub -10°C. W chłodzie zachodzi jarowizacja, dzięki której bobik szybciej przechodzi do fazy kwitnienia i lepiej zawiązuje strąki, szczególnie na dolnych okółkach.

Optymalne terminy siewu

W praktyce przyjmuje się, że bobik należy siać bardzo wcześnie. W wielu rejonach Polski rolnicy rozpoczynają siew już na przełomie lutego i marca, jeśli tylko pole da się wjechać i nie ma ryzyka zaskorupienia gleby. W normalnych warunkach za standard uznaje się siew od początku marca do końca drugiej dekady miesiąca.

W publikacjach podaje się różne „górne granice” terminu. Według części zaleceń siew można prowadzić do końca marca, według innych do około 25 kwietnia. Różnica wynika z lokalnych warunków i typu gleby. Im lżejsza i szybciej przesychająca gleba, tym wcześniejszy termin jest bardziej opłacalny, bo pozwala ominąć wiosenną suszę i skraca wegetację.

Skutki błędnego terminu siewu

Każdy dzień opóźnienia siewu po 30 marca może kosztować nawet 35 kg/ha plonu. Późno sianym plantacjom mocniej doskwiera susza w okresie kwitnienia, a rośliny zakwitają wyżej, co zmniejsza liczbę dobrze wykształconych strąków. Dojrzewanie przesuwa się na późniejsze terminy, kiedy częściej występują opady, co utrudnia dosychanie nasion na pniu.

Zbyt wczesny wysiew także potrafi sprawić kłopot. Na ciężkich, długo wilgotnych glebach w zimnym przedwiośniu może pojawić się stres chłodno-wodny. Objawia się to słabymi, przebarwionymi siewkami, a nawet zamieraniem kiełków. Dlatego luty jest sensowny tylko tam, gdzie pole szybko obsycha, a struktura gleby jest dobra i nie ma skłonności do zamulania.

Najlepsza zasada to siać bobik tak wcześnie, jak tylko pozwoli na to stan gleby, unikając pracy w mazistą, nadmiernie mokrą warstwę orną.

Jak przygotować glebę i nawożenie pod bobik?

Bobik ma największe wymagania glebowe spośród roślin bobowatych. Lubi stanowiska żyzne, wilgotne, z dobrą strukturą, o odczynie zbliżonym do obojętnego. Oprócz tego potrzebuje sporej ilości składników pokarmowych, bo tworzy dużą masę wegetatywną i wysoki plon nasion.

Wymagania glebowe

Najlepsze są gleby zaliczane do kompleksu pszennego bardzo dobrego i dobrego, zwięzłe, ale nie zastoiskowe. Odczyn powinien być co najmniej 5,5, a optymalnie bliski obojętnemu. Przy pH poniżej 5,5 trzeba wcześniej zastosować wapnowanie, najlepiej wapnem magnezowym wysiewanym na ściernisko w dawce około 1,5–3 t CaO/ha i wymieszanym z glebą.

Na tym samym polu bobik wraca dopiero po 4–5 latach. Dobrze udaje się po zbożach, w 3–4 roku po oborniku. Bezpośrednio po nawożeniu obornikiem reaguje nadmiernym wzrostem wegetatywnym, opóźnionym dojrzewaniem i spadkiem plonu nasion, dlatego taki przedplon lepiej przeznaczyć pod inne gatunki.

Nawożenie makro- i mikroelementami

Przy plonie rzędu 1 t nasion i odpowiedniej masie słomy bobik pobiera około 12–18 kg P₂O₅ i 30–40 kg K₂O. Na glebach o średniej zasobności często wystarcza dawka 60–80 kg/ha P₂O₅ oraz 80–120 kg/ha K₂O stosowana pod orkę przedzimową lub wczesną wiosną przed uprawkami.

Rośliny współżyją z bakteriami brodawkowymi Rhizobium leguminosarum i mogą wiązać azot z powietrza, ale zanim brodawki zaczną intensywnie pracować, bobik musi pobrać azot z nasion i gleby. Dlatego przedsiewnie można zastosować 30–60 kg N/ha. Na glebach zdegradowanych często obserwuje się niedobory mikroelementów, wtedy przydają się nawozy dolistne typu wieloskładnikowego stosowane przed i po kwitnieniu.

Wymagania pokarmowe łatwo uporządkować w prostej tabeli:

Jak siać bobik – głębokość, rozstawa, norma wysiewu?

Siew bobiku różni się od siewu zbóż, bo nasiona są duże i wymagają głębokiego umieszczenia w glebie. Dobrze ustawiony siewnik i właściwa norma wysiewu decydują o równomiernej obsadzie, a przez to o plonie i zdrowotności łanu.

Głębokość siewu

Bobik sieje się zwykle na głębokość 8–10 cm. Na glebach zwięzłych lepsze jest 8 cm, na lżejszych można zejść do 10 cm, co ogranicza przesychanie strefy kiełkowania. Przy tej głębokości nasiona kiełkują pewnie, a wschody pojawiają się po 3–4 tygodniach, co dobrze współgra z hypogeicznym typem kiełkowania bobiku.

Do siewu można użyć siewników zbożowych wyposażonych w aparat do grubych nasion i redlice do głębokiego siewu. Coraz częściej stosuje się także siewniki do siewu bezpośredniego. W takim systemie wystarczy zawłókować pole, wysiać nawozy i od razu przystąpić do siewu, co pozwala ograniczyć straty wody z gleby.

Rozstawa rzędów

Rozstawa rzędów powinna wynosić 15–25 cm. Węższe rzędy szybciej się zwarają, ograniczając zachwaszczenie, ale wymagają precyzyjniejszego ustawienia siewnika. Zbyt szeroka rozstawa prowadzi do wtórnego zachwaszczenia, bo światło dociera do powierzchni gleby przez długi czas.

Przed wyborem rozstawy warto wziąć pod uwagę sprzęt do ochrony i zbioru. Niektórzy rolnicy dopasowują szerokość rzędów do rozstawy kół opryskiwacza lub kombajnu, żeby ograniczyć ugniatanie i straty roślin.

Norma wysiewu i siew punktowy

Obsada roślin zależy od odmiany, masy tysiąca nasion i warunków glebowo-klimatycznych. Dla tradycyjnych form przyjmuje się 40–60 roślin/m², co zwykle oznacza wysiew 220–260 kg/ha. Odmiany samokończące wymagają nieco większej obsady, rzędu 55–65 roślin/m², czyli około 240–300 kg/ha.

Do obliczania wysiewu przydaje się prosty wzór: wysiew (kg/ha) = liczba roślin/m² × masa 1000 nasion / zdolność kiełkowania (%). Warto go użyć, szczególnie przy własnym materiale siewnym. Coraz większe znaczenie ma siew punktowy, który pozwala zmniejszyć normę wysiewu przy zachowaniu optymalnej obsady. Badania pokazują, że bobik z siewu punktowego może dać nawet o 10% wyższy plon niż z klasycznego siewu rzędowego.

Przy planowaniu siewu warto też policzyć, jakie elementy techniki będą miały największy wpływ na jakość wschodów:

• jakość wyrównania pola po orce lub uprawkach wiosennych,
• utrzymanie jednakowej głębokości siewu na całej szerokości roboczej,
• dobór prędkości roboczej siewnika do warunków glebowych,
• ewentualne wałowanie po siewie na glebach suchych i zwięzłych.

Jak pielęgnować bobik po wschodach?

Po siewie najważniejsze jest zwalczanie chwastów i bieżąca ochrona przed szkodnikami oraz chorobami. Bobik dość szybko tworzy zacienienie, ale początkowo rośnie wolniej od chwastów dwuliściennych, co wykorzystują komosa czy samosiewy rzepaku.

Zwalczanie chwastów

Walkę z chwastami zaczyna się zaraz po siewie. W okresie od siewu do momentu, gdy kiełek zacznie przebijać okrywę nasienną, można stosować herbicydy doglebowe na wilgotną glebę. W aktualnych zaleceniach występują substancje takie jak prosulfokarb, metobromuron, chlomazon czy pendimetalina, dobierane zgodnie z rejestracją.

Jeśli zachwaszczenie dwuliścienne pojawi się po wschodach bobiku, stosuje się preparat nalistny zawierający bentazon i imazamoks w systemie dawek dzielonych. Pierwszy zabieg wykonuje się, gdy chwasty są w fazie liścieni do pierwszej pary liści właściwych. Oprysk najlepiej robić wieczorem, bo w południowym słońcu wzrasta ryzyko przypalenia roślin bobiku i spada skuteczność działania.

Oprócz chwastów dwuliściennych problemem bywają gatunki jednoliścienne, zwłaszcza chwastnica jednostronna. Wtedy w grę wchodzą graminicydy oparte na takich substancjach jak:

• fluazyfop-P butylu,
• haloksyfop-R metylu,
• chizalofop-P etylu,
• kletodym,
• propachizafop.

Ochrona przed chorobami i szkodnikami

W początkowych fazach rozwoju rośliny mogą silnie ucierpieć od oprzędzików. Dorosłe chrząszcze wygryzają charakterystyczne ząbki na brzegach liści, a larwy niszczą brodawki korzeniowe. Przy masowym wystąpieniu konieczny jest oprysk, bo uszkodzone rośliny gorzej wiążą azot i słabiej rosną. W okresie wegetacji groźne są też mszyce, które oprócz wysysania soków przenoszą wirusy.

W czasie kwitnienia bobiku na plantację nalatuje strąkowiec bobowy. Samice składają jaja na młodych strąkach, a larwy wgryzają się do nasion. Ochrona polega na zwalczaniu dorosłych owadów, zwykle w serii dwóch–trzech zabiegów zaczynanych pod koniec kwitnienia pierwszych kwiatów. Wśród substancji czynnych wykorzystywanych w ochronie bobiku znajdują się pyretroidy, takie jak beta-cyflutryna i cypermetryna, oraz acetamipryd.

Najgroźniejszą chorobą bobiku jest askochytoza, dlatego warto reagować już na pierwsze plamki na liściach, a nie dopiero przy silnym porażeniu.

Choroba poraża liście, łodygi, strąki i nasiona, powodując ubytki plonu i pogorszenie jakości materiału siewnego. W razie potrzeby wykonuje się zabiegi fungicydowe, dobierając preparaty zawierające np. chlorotalonil, iprodion, siarkę czy tiofanat metylowy. Uzupełnieniem ochrony jest zaprawianie nasion przed siewem, co ogranicza zgorzel siewek i chroni wschody przed chorobami odglebowymi.

Starannie prowadzona plantacja często nie wymaga desykacji. Zbiór kombajnem przeprowadza się, gdy większość strąków jest czarna, a wilgotność nasion spada do około 14%. Zbyt suche nasiona łatwo pękają w czasie omłotu, dlatego warto regularnie kontrolować ich stan i nie czekać do całkowitego przesuszenia.